Konprann Dwa Ou Ozetazini
Gen kèk dwa debaz pwoteje moun Ozetazini kèlkeswa kote yo fèt ak kèlkeswa estati imigrasyon yo. Gid sa a esplike dwa sa yo nan langaj senp epi li montre kote ou ka kapab jwenn èd.
Ou gen dwa, menm si ou pè
Anpil moun pèmande si yo poze kesyon sa ka pote pwoblèm. Krent sa a reyèl. Men gen kèk dwa debaz ki aplike pou tout moun Ozetazini, menm pou moun ki pa gen estati imigrasyon legal.
Yon dwa se yon pwoteksyon legal. Li mete limit sou sa gouvènman an, lapolis, yon anplwayè, yon mèt kay, oswa nenpòt lòt moun ka fè pou ou. Lè ou konnen kèk dwa kle, sa ka ede w rete pi an sekirite, evite fo pwogram, epi fè pi bon chwa.
Paj sa a se edikasyon jeneral, li pa bay konsèy legal. Règleman yo ka chanje selon eta a ak selon detay sitiyasyon pa ou. Si ou vle konsèy sou ka pa ou, pi bon bagay la se pale ak yon avoka ki gen lisans. Si ou bezwen èd pou jwenn yon avoka, ou ka itilize sèvis gratis lawyer matching service nou an pou konekte ak yon avoka k ap patisipe.
Dwa fondamantal anpil moun genyen Ozetazini
- Dwa pou rete an silans nan anpil sitiyasyon, sa vle di ou ka refize reponn kèk kesyon lapolis oswa ofisye imigrasyon poze, jiskaske ou pale ak yon avoka.
- Dwa pou mande si ou lib pou ale, si yon ofisye sispann ou men li pa arete ou.
- Dwa pou refize fouye lakay ou nan anpil sitiyasyon sof si ofisye yo gen yon manda ki valab, ki se yon dokiman tribinal yon jij siyen.
- Dwa pou pale ak yon avoka. Yon avoka se yon pwofesyonèl ki gen lisans ki bay konsèy legal epi ki reprezante moun nan zafè legal.
- Dwa pou yo peye w jis pou travay ou te deja fè a, nan anpil ka, menm si ou pa gen pèmisyon travay.
- Dwa pou jwenn swen medikal ijans nan yon sal ijans lopital si ou gen yon ijans.
- Dwa pou anplwaye pifò timoun nan lekòl piblik depi kindergarten rive jiska 12yèm ane, kèlkeswa estati imigrasyon an.
- Dwa pou mande èd nan lang nan anpil tribinal, lekòl, lopital, ak sèvis gouvènman.
- Dwa pou w pa sibi diskriminasyon, sa vle di tretman ki pa jis paske de rasy, orijin nasyonal, relijyon, sèks, andikap, oswa lòt karakteristik ki pwoteje, selon lwa a.
- Dwa pou fè yon plan sekirite epi chèche pwoteksyon si w ap fè fas ak vyolans domestik, abi, oswa menas. Ou ka jwenn èd atravè family law services oswa èd ki gen rapò ak imigrasyon atravè immigration services.
Si lapolis sispann ou
Eseye rete kalm. Mete men ou kote ofisye a ka wè yo. Pa kouri. Pa bay fo dokiman oswa fo enfòmasyon.
Ou ka mande: « Èske mwen lib pou m ale? » Si repons lan se wi, ou ka ale san pwoblèm. Si repons lan se non, ou ka di: « Mwen vle rete an silans », epi « Mwen vle pale ak yon avoka ». Rete an silans vle di ou chwazi pa reponn kesyon. Nan anpil sitiyasyon, sa pi an sekirite pase devine oswa di twòp.
Si lapolis fouye ou, machin ou, oswa sak ou, pa reziste fizikman. Ou ka di: « Mwen pa dakò ak fouye sa a. » « Dakò » vle di pèmisyon. Di sa a ka ede pita pou montre ou pa t dakò.
Si yo arete ou, mande yon avoka pi vit posib. Pa siyen dokiman ou pa konprann. Si ou pa li angle byen, mande yon entèprèt. Yon entèprèt se yon moun ki tradui lang oral.
Si ofisye imigrasyon vini lakay ou oswa sispann ou
Ofisye imigrasyon pa toujou gen dwa pou antre lakay ou. Nan anpil ka, ou pa bezwen louvri pòt la sof si yo montre yon manda jidisyè ki valab. Yon manda jidisyè se yon lòd tribinal yon jij siyen. Si yo glise yon papye anba pòt la oswa yo kenbe li bò fenèt la, chèche non tribinal la ak siyati jij la.
Yon dokiman imigrasyon yo rele « administrativ warrant » diferan. Souvan, se yon ofisyèl imigrasyon ki siyen l, pa yon jij. Kalite papye sa a ka pa pèmèt ofisye yo antre lakay ou san pèmisyon ou. Si ou pa sèten, pa louvri pòt la. Ou ka mande yo pou yo montre papye a atravè fenèt la oswa pou yo glise l anba pòt la.
Si ofisye yo sispann ou an piblik, lwa yo varye. Nan kèk kote, ou ka oblije di non ou. Nan anpil sitiyasyon, ou ka toujou chwazi rete an silans sou kote ou fèt, kijan ou te antre Ozetazini, oswa estati imigrasyon ou, jiskaske ou pale ak yon avoka.
Pa sèvi ak fo dokiman. Pa bay manti. Si ou gen yon estati imigrasyon legal epi yo mande pou ou pote prèv, kenbe yon kopi nan yon kote ki an sekirite. Si ou bezwen èd selon ka pa ou, yon avoka imigrasyon ki gen lisans ka esplike opsyon ou yo. Ou ka li plis tou sou immigration services.
Kisa pou w fè si ofisye yo vin frape nan pòt ou
- Rete kalm. Kenbe pòt la fèmen.
- Mande: « Se kiyès? » epi « Nan ki ajans ou ye? »
- Mande yo pou yo montre nenpòt manda nan fenèt la oswa glise l anba pòt la.
- Tcheke si papye a siyen pa yon jij. Si li pa siyen, sa ka vle di yo p ap ka antre lakay ou san pèmisyon ou.
- Pa bay manti. Pa kouri. Pa reziste fizikman.
- Si yo antre kanmenm, di: « Mwen pa dakò ak antre ou oswa fouye a. »
- Imedyatman ou kapab, ekri sa k te pase a, tankou non, nimewo badj, lè, kote, ak nenpòt temwen.
- Kontakte yon avoka ki gen lisans pou konsèy sou sitiyasyon pa ou. Si ou bezwen èd pou jwenn youn, ou ka itilize sèvis gratis matching service nou an.
Dwa nan travay, lakay, ak nan lavi chak jou
Anpil imigran enkyete yo ka twonpe akoz lang, estati imigrasyon, oswa pè yo fè deportasyon. Gen kèk moun ki sèvi ak pè sa a pou fè presyon sou travayè, lokatè, ak fanmi. Lè ou konnen dwa ou, sa ka ede w pwoteje tèt ou.
Nan travay, vòl salè (wage theft) komen. Vòl salè vle di ou pa peye pou lè ou te travay, ou pa jwenn èdtan siplemantè (overtime) lè lwa a mande sa, oswa yo pran dediksyon ilegal nan salè ou. Nan anpil ka, lwa travay pwoteje travayè yo kèlkeswa estati imigrasyon yo. Ou ka gen dwa tou si bòs ou menase pou li rele imigrasyon pou anpeche ou rapòte kondisyon ki pa an sekirite, arasman seksyèl, oswa salè yo pa peye.
Lakay, anjeneral yon mèt kay pa ka tou senpleman fèmen ou deyò, koupe sèvis yo (utilities), oswa jete bagay ou yo san li pa swiv etap legal yo. Etap sa yo souvan yo rele yon pwosesis degèpisman. Degèpisman se pwosesis legal mèt kay la itilize pou eseye retire lokatè a. Règleman yo varye selon eta ak vil.
Nan lekòl ak nan anviwònman medikal, ou ka jwenn aksè nan lang. Aksè nan lang vle di èd pou ou ka konprann epi yo ka konprann ou. Sa ka gen ladan yon entèprèt oswa fòm ki tradui. Ou ka mande èd sa a. Souvan, li pi bon pase konte sou yon timoun oswa sou yon etranje pou tradui enfòmasyon enpòtan.
Si gen yon moun lakay ki ap fè w mal, ap menase w, ap kontwole lajan ou, oswa ap fòse seks, sa ka se abi. Abi ka afekte ka imigrasyon, ka lwa fanmi, ak sekirite pèsonèl. Si ou an danje imedyat, rele 911 si ou kapab fè sa san danje. Ou ka chèche èd legal tou atravè family law services oswa immigration services.
Siy danje pou fo pwogram (scams) ak move èd legal
- Yon moun pwomèt yon rezilta garanti, dokiman rapid, oswa yon apwobasyon asire.
- Yon moun di w pou w bay manti sou yon fòm oswa pou w sèvi ak fo dokiman.
- Yon notaryo, konsiltan, oswa moun k ap prepare dokiman aji tankou yon avoka lè li pa gen lisans nan eta pa w. Ozetazini, yon notary public anjeneral pa yon avoka.
- Yon moun refize ba ou yon akò alekri oswa yon resi.
- Yon moun mande pou li kenbe paspò orijinal ou, sètifika nesans ou, oswa lòt dokiman enpòtan san yon rezon klè.
- Yon moun fè presyon sou ou pou w siyen fòm ou pa ka li oswa li pa vle ou revize kopi yo.
- Yon moun di li gen yon koneksyon espesyal ak imigrasyon, lapolis, oswa tribinal.
- Yon moun mande gwo peman an kach san dosye.
- Yon moun di w pa pale ak yon avoka reyèl.
- Yon moun kontakte w apre yon arestasyon oswa yon aksidan epi li fè presyon pou ou anboche li touswit.
Atansyon ak « notarios »
Kijan pou w prepare anvan gen yon pwoblèm
Yon ti planifikasyon ka fè yon sitiyasyon difisil vin pi fasil. Kenbe kopi dokiman enpòtan ou yo nan yon sèl kote ki an sekirite. Sa ka gen ladan paspò, sètifika nesans, sètifika maryaj, dosye lekòl, kat asirans medikal, dokiman kontra lwaye (lease), ak nenpòt notifikasyon imigrasyon.
Fè yon lis kontak ijans. Mete ladan yon zanmi ou fè konfyans, yon manm fanmi, lekòl pitit ou a, ak nenpòt doktè. Si ou gen timoun, reflechi sou kiyès ki ta ka pran yo si ou ta anreta oswa yo arete ou. Gen kèk fanmi ki prepare tou yon fòm pou moun k ap pran swen (caregiver form) oswa yon plan kontak lekòl. Bon fòm nan depann de eta pa w ak sitiyasyon an.
Sove nimewo yon avoka ki gen lisans oswa yon biwo legal aid si sa posib. Legal aid se èd legal gratis oswa ki pa chè pou moun ki kalifye. Si ou pa sèten kijan pou kòmanse, paj gratis how it works nou an eksplike kijan matching travay, epi ou ka mande yon avoka atravè get matched.
Kenbe nòt apre nenpòt gwo evènman. Ekri dat, lè, non, nimewo telefòn, adrès, ak sa yo te di. Sove foto, mesaj tèks, pay stubs, dokiman tribinal, ak anvlòp yo. Detay sa yo ka vin enpòtan pita.
Kesyon yo poze souvan
Èske mwen gen dwa si mwen pa gen estati imigrasyon legal?
Wi. Gen kèk dwa debaz ki aplike pou tout moun nan Etazini, tankou dwa pou rete an silans nan anpil sitiyasyon, dwa pou refize kèk fouy, dwa pou swen medikal ijans, epi dwa pou voye pifò timoun nan lekòl piblik. Règleman egzak yo depann de sitiyasyon an ak eta pa ou, se poutèt sa pale ak yon avoka ki gen lisans pou konsèy sou ka pa ou.
Èske mwen oblije louvri pòt la pou ofisye imigrasyon yo?
Non, se pa toujou. Nan anpil ka, ou pa bezwen louvri pòt la sof si ofisye yo montre yon manda jidisyè ki valab, yon jij siyen. Yon manda imigrasyon administrativ ka diferan. Si ou pa sèten, ou ka mande yo pou yo montre papye a atravè yon fenèt oswa glise l anba pòt la, epi ou ka vle pale ak yon avoka ki gen lisans.
Èske yo ka peye m pou travay mwen te deja fè a si mwen pa gen dokiman?
Nan anpil sitiyasyon, wi. Lwa travay yo souvan pwoteje travayè kont salè yo pa peye ak kèk tretman ki pa an sekirite oswa ki abi, menm si travayè a pa gen estati imigrasyon legal. Règleman yo varye, epi kèk remèd ka limite, donk chèche konsèy nan men yon avoka ki gen lisans oswa yon biwo legal aid.
Èske notaryo a se menm bagay ak yon avoka?
Anjeneral non. Ozetazini, yon notary public anjeneral se pa yon avoka epi an jeneral li pa ka bay konsèy legal sof si li se tou yon avoka ki gen lisans. Fè atansyon si yon moun sèvi ak tit ki son ofisyèl men ki pa di klèman si li gen lisans pou pratike lwa nan eta pa w.
Kijan mwen ka jwenn yon avoka si mwen enkyete sou pri oswa lang?
Mande si avoka a ofri yon entèprèt, plan peman, oswa yon premye rankont ki gen pri redwi oswa ki gratis. Pri yo varye selon eta ak sitiyasyon ou. Si ou vle èd pou jwenn yon avoka ki gen lisans, ou ka itilize sèvis gratis [matching service](/get-matched/) nou an. Legal Bearings se pa yon biwo avoka epi li pa bay konsèy legal.
An kreyòl klè: Menm si ou pa gen papye (undocumented), ou toujou gen dwa enpòtan Ozetazini, epi yon avoka ki gen lisans ka ede w konprann opsyon ou yo.