Bạn bị sa thải trái luật? Cần biết gì

Sa thải sai trái (wrongful termination) là việc bị cho nghỉ việc có thể vi phạm một quy định của pháp luật, điều khoản trong hợp đồng lao động hoặc một quy tắc rõ ràng tại nơi làm việc. “Termination” là thuật ngữ pháp lý chỉ việc bị sa thải. Không phải mọi trường hợp bị sa thải không công bằng đều là hành vi trái pháp luật, nhưng có một số trường hợp là.

Ở hầu hết các tiểu bang, người lao động được tuyển dụng theo chế độ “at will” (tùy ý). “At will” có nghĩa là người sử dụng lao động thường có thể sa thải người lao động vào bất cứ lúc nào, vì gần như bất kỳ lý do nào, hoặc không cần nêu lý do. Tuy nhiên vẫn có những giới hạn quan trọng. Thông thường, người sử dụng lao động không thể sa thải ai đó vì một lý do mà pháp luật bảo vệ.

Ví dụ, việc sa thải có thể là trái pháp luật nếu xảy ra vì chủng tộc, nguồn gốc quốc gia, tôn giáo, giới tính, mang thai, tình trạng khuyết tật, tuổi tác của bạn hoặc một đặc điểm khác được pháp luật tiểu bang hoặc liên bang bảo vệ. Việc sa thải cũng có thể trái pháp luật nếu bạn bị cho nghỉ vì đã báo cáo quấy rối, yêu cầu tiền lương chưa được trả, xin nghỉ phép được pháp luật bảo vệ, tham gia bồi thẩm đoàn, hoặc từ chối làm điều gì đó bất hợp pháp.

Nếu tiếng Anh không phải là ngôn ngữ mẹ đẻ của bạn, rất dễ bỏ sót các chi tiết quan trọng trong giấy tờ từ người sử dụng lao động. Hãy lưu giữ mọi thứ bạn nhận được, bao gồm email, tin nhắn, bản báo cáo/biên bản về sự việc, lịch làm việc và hồ sơ tiền lương trả cuối cùng (paycheck). Những giấy tờ đó có thể giúp luật sư được cấp phép xem xét bạn đã gặp chuyện gì.

Trước hết, hãy viết ra một dòng thời gian (timeline). Hãy ghi ngày bạn được tuyển dụng, chức danh công việc, mức lương/đơn giá trả lương, tên các quản lý, những khiếu nại quan trọng bạn đã nêu và ngày bạn bị sa thải. Nếu bạn còn nhớ, hãy ghi nguyên văn lời nói (exact words). Những chi tiết nhỏ cũng có thể quan trọng.

Thu thập giấy tờ. Hãy giữ lại thư mời nhận việc, sổ tay nhân viên, hợp đồng, các buổi đánh giá hiệu suất, phiếu lương, bảng chấm công, thông báo kỷ luật, và các tin nhắn trao đổi với cấp quản lý. Nếu nơi làm việc của bạn dùng ứng dụng để lên lịch hoặc nhắn tin, bạn hãy lưu ảnh chụp màn hình nếu có thể làm hợp pháp và an toàn.

Cố gắng đừng ký bất cứ thứ gì trong lúc vội vàng. Một số người sử dụng lao động đề nghị khoản trợ cấp thôi việc (severance), tức là tiền được trả sau khi công việc kết thúc, đổi lại việc bạn ký một bản “release”. “Release” là tài liệu trong đó bạn từ bỏ các yêu cầu/đòi hỏi pháp lý. Bạn có thể muốn một luật sư được cấp phép xem xét tài liệu này trước khi ký.

Nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp nếu bạn có thể đủ điều kiện. Thất nghiệp là tiền trợ cấp tạm thời dành cho những người lao động mất việc không phải do lỗi của họ. Bị sa thải không phải lúc nào cũng khiến bạn bị loại khỏi quyền nhận. Quy định khác nhau theo từng tiểu bang và theo tình huống của bạn.

Nếu bạn lo lắng về tình trạng nhập cư, hãy nói chuyện với một luật sư được cấp phép về các chi tiết cụ thể của bạn. Nhiều người lao động có quyền theo các luật lao động và chống phân biệt đối xử, bất kể họ sinh ra ở đâu. Luật sư có thể giúp bạn hiểu điều gì áp dụng cho trường hợp của bạn.

Nhiều yêu cầu khi bị sa thải sai trái có thời hiệu ngắn. Thời hạn (deadline) là ngày cuối cùng bạn có thể nộp đơn khiếu nại hoặc bắt đầu một yêu cầu/khởi kiện pháp lý. Một số yêu cầu phải được nộp trước lên cơ quan nhà nước thì vụ kiện mới có thể bắt đầu.

Ví dụ, các yêu cầu về phân biệt đối xử và trả đũa thường phải đi qua Ủy ban Cơ hội Bình đẳng Việc làm (Equal Employment Opportunity Commission), gọi tắt là EEOC, hoặc một cơ quan cấp tiểu bang tương tự trước. Các yêu cầu về tiền lương và giờ làm (wage and hour) có thể phải nộp qua sở/bộ lao động. Người lao động thuộc công đoàn có thể có thêm các quy định theo thỏa thuận thương lượng tập thể (collective bargaining agreement), là hợp đồng giữa công đoàn và người sử dụng lao động.

Thời hạn đúng đắn phụ thuộc vào tiểu bang, loại yêu cầu và nơi bạn làm việc. Bỏ lỡ thời hạn có thể làm hạn chế nghiêm trọng lựa chọn của bạn. Vì vậy, bạn nên nói chuyện với luật sư được cấp phép càng sớm càng tốt, ngay cả khi bạn vẫn đang cân nhắc nên làm gì.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về việc ghép nối luật sư trước khi quyết định, hãy xem cách thức hoạt động hoặc đọc thêm về trợ giúp pháp luật về lao động.

Luật sư lao động được cấp phép có thể xem xét việc sa thải có liên quan đến phân biệt đối xử, trả đũa, tiền lương chưa được thanh toán, vi phạm các điều khoản hợp đồng, quyền nghỉ phép, hoặc các biện pháp bảo vệ người tố giác (whistleblower) hay không. “Whistleblower” là người lao động báo cáo những hành vi vi phạm pháp luật mà họ nghi ngờ. Luật sư cũng có thể kiểm tra xem người sử dụng lao động có tuân thủ các chính sách của chính họ hay không.

Luật sư có thể hỏi về mốc thời gian, tên nhân chứng và những hồ sơ hỗ trợ câu chuyện của bạn. Họ cũng có thể xem xét việc người sử dụng lao động có đối xử khác với những người lao động khác trong tình huống tương tự hay không. Điều này giúp họ xác định có thể tồn tại những yêu cầu nào và bước tiếp theo nào có thể phù hợp.

Chi phí có thể khác nhau. Một số luật sư lao động thu phí cho buổi tư vấn, và một số thì không. Một số có thể tính theo giờ, trong khi những người khác có thể áp dụng cách tính phí khác, tùy theo loại vụ việc. Phí và các lựa chọn khác nhau theo tiểu bang và tình huống của bạn. Hãy hỏi các điều khoản về phí bằng văn bản trước khi bạn đồng ý với bất cứ điều gì.

Nếu chi phí hoặc rào cản ngôn ngữ khiến bạn lo lắng, hãy nói điều đó ngay từ đầu. Một số luật sư cung cấp thông dịch viên hoặc có nhân sự đa ngôn ngữ. Legal Bearings cung cấp một cách miễn phí để kết nối với các luật sư tham gia. Đây là dịch vụ ghép nối và tiếp thị, không phải công ty luật, và được các luật sư tham gia trả một khoản phí trọn gói (flat fee), không phải do bạn trả.